«Мне хросная пуп на кнізе перарэзала… каб разумны быў» Гутарка з гісторыкам, краязнаўцам з Германавіч Кліменціем Арсеньевічам Кожанам

23 студзеня Кліменцію Арсеньевічу Кожану спаўняецца 76 гадоў. Імя гэтага чалавека добра вядомае ў раёне, вобласці, рэспубліцы. Яго ведаюць як аднаго з першых краязнаўцаў Віцебшчыны, на яго рахунку сотні публікацый (адзін толькі пералік іх назваў мог бы скласці цэлую кнігу) на старонках рэспубліканскага і рэгіянальнага друку. Кліменцій Арсеньевіч з’яўляўся і з’яўляецца пастаянным аўтарам краязнаўчых і гістарычных публікацый у нашай раённай газеце. А ў Шаркаўшчынскім раёне яго ведаюць яшчэ як і выдатнага педагога, які з 1 верасня 1967 года да 30 чэрвеня 1996 года адпрацаваў у Германавіцкай сярэдняй школе. Сярод яго ўзагарод Ганаровая грамата Міністэрства асветы БССР у 1976 годзе, атрыманы ў 1984 годзе нагрудны знак «Выдатнік народнай асветы БССР» і мноства іншых адзнакаў сумленнай працы. А яшчэ Кліменція Арсеньевіча можна далучыць да музейных работнікаў, разам з Адай Эльеўнай Райчонак ён прымаў удзел у стварэнні гісторыка-краязнаўчага музея ў Германавіцкай СШ, Германавіцкага музея мастацтва і этнаграфіі імя Язэпа Драздовіча, пасля выхаду на пенсію 10 гадоў працаваў навуковым супрацоўнікам гэтага музея. 76-ы дзень нараджэння Кліменція Арсеньевіча стаў добрай падставай пагутарыць з гэтым надзвычай цікавым чалавекам, жывой энцыклапедыяй гісторыі нашага рэгіёна.
— Кліменцій Арсеньевіч, раскажыце, як пачынаўся вас жыццёвы шлях.
— Пачнём з таго, што я з’яўляюся карэнным шаркаўчанінам, нарадзіўся я ў вёсцы Балбекі у 1936 года, якая тады ўваходзіла ў склад Дзісенскага павету Віленскага ваяводства. 1 верасня 1944 года пайшоў у першы клас Мнюцінскай пачатковай школы. З 1 верасня 1948 года да чэрвеня 1951 года вучыўся ў Шкунцікаўскай няпоўнай сярэдняй школе, яе гісторыі, дарэчы, я прысвяціў шэраг публікацый. Школы я заканчваў з пахвальнымі граматамі і таму ў Глыбоцкае педвучылішча летам 1951 быў прыняты без уступных экзаменаў. Закончыў яго з дыпломам выдатніка і паступіў на аддзяленне рускай мовы і літаратуры філалагічнага факультэта БДУ. З 1960 да пераезду ў 1966 годзе ў Шаркаўшчынскі раён настаўнічаў на Браслаўшчыне.
— Відаць, што вы выдатна вучыліся. А адкуль з’явілася такая любоў да кнігі, да навукі у хлопца, што нарадзіўся ў сялянскай сям’і? А потым, у сталым жыцці, цікавасць да краязнаўства?
— Мой бацька Арсеній Францавіч і сапраўды быў селянінам, але мог чытаць і да навукі адносіўся з павагай. А вось мае дзядзькі для тых часоў былі людзі даволі адукаваныя, адзін быў афіцэрам, другі служыў земскім пісарам у Дзісне. Бываючы ў гасцях, я меў магчымасць браць, чытаць кнігі з іх бібліятэк. Ну і ёсць яшчэ адна прычына, даволі анекдатычная: сямейнае паданне сведчыць, што мая хросная перарэзала мне пуп на кнізе, каб любіў чытаць і быў разумны. А краязнаўствам я пачаў цікавіцца, калі прыехаў настаўнічаць на Браслаўшчыну. Гэта былі такія мясціны, дзе ўсё літаральна дыхала гісторыяй. І першы мой артыкул быў якраз прысвечаны 900-гадоваму юбілею Браслава.
— Сур’ёзная дзейнасць даследчыка патрабавала працы з архівамі?

— Так, я выкарыстоўваў кожную магчымасць для пошукаў неабходнай інфармацыі. За час сваёй даследчай работы пабываў у архівах, бібліятэках, музеях Мінска, Вільнюса ( ці як я сам называю яе, па-нашаму, па-беларуску — Вільня), Рыгі, Віцебска, Глыбокага, Падольска Маскоўскай вобласці. Паездкі мелі вынікам не толькі збор інфармацыі, але і сустрэчы з цікавымі людзьмі. Так падчас паездак у Вільню я пазнаёміўся з вядомай беларускай пісьменніцай Зоськай Верас і яе зяцем Лявонам Луцкевічам, адным з лепшых краязнаўцаў у Літве. Ён ахвотна дзяліўся са мной ведамі пра гістарычныя мясціны Вільні, шмат расказваў пра свайго славутага дзядзьку Івана Луцкевіча.
— Кліменцій Арсеньевіч, за час сваёй работы вы напісалі сотні артыкулаў, у якіх адкрывалі забытыя імёны і падзеі беларускай гісторыі, расказвалі пра славутых людзей, якімі можа ганарыцца наша краіна. Пералічыць іх усе проста немагчыма, давайце назавём тых, што звязаны з гісторый Шаркаўшчынскага раёна.
— Гэта ўраджэнец вёскі Жукі Ложныя, актыўны ўдзельнік нацыянальна-вызваленчага руху Пётр Ластаўка, паэт і аграном Янка Пачопка, які нарадзіўся на мяжы Шаркаўшчынскага і Глыбоцкага раёна ў вёсцы Летнікі, славуты музычны дзеяч Беларусі Генадзь Цітовіч. Канешне, асаблівую цікавасць у мяне заўсёды выклікала асоба выдатнага пісьменніка, мастака, этнографа Язэпа Драздовіча. (Дарэчы, і дом Кліменція Арсеньевіча ў Германавічах знаходзіцца якраз на вуліцы Язэпа Драздовіча). Значную частку свайго часу я прысвяціў даследаванню падзей паўстання 1831 года ў Дзісенскім павеце на сучаснай тэрыторыі Шаркаўшчынскага раёна. Плён маёй даследчай працы быў змешчаны ў выдадзенай у 2004 годзе кнізе «Памяць. Шаркаўшчынскі раён», для якой напісаў болей за 20 артыкулаў, рыхтаваў гістарычныя дакументы.
— Кліменцій Арсеньевіч, ці працягваеце вы займацца навуковай дзейнасцю цяпер?
— Так, працягваю пісаць артыкулы на гістарычныя, культурныя тэмы. Адзінае, што апошнім часам пагоршыўся зрок, таму, канешне, не магу працаваць так, як раней. Падтрымліваю актыўную перапіску са сваімі краязнаўцамі-сябрамі з Беларусі, Польшчы, Расіі, Германіі.
— У чым, на вашу думку, заключаецца важнасць вывучэння гісторыі родных мясцін?
— Краязнаўства мае вельмі вялікае адукацыйнае і выхаваўчае значэнне. Трэба ганарыцца помнікамі гісторыі і культуры свайго народа, імкнуцца самому іх дасканала вывучыць. Хацелася б, каб цікавасць да краязнаўства і,  увогуле, гісторыі жыла ў душах моладзі, школьнікаў, студэнтаў. Яны закліканы несці ў цэлы свет жывую душу свайго народа, перад імі адкрытая вялікая дарога пазнання свайго краю, захавання слаўнага мінулага  Бацькаўшчыны і будаўніцтва светлай будучыні. Без ведання свайго мінулага, адчування гонару за сваіх продкаў усё гэта немагчыма.
— Дзякуй за гутарку, Кліменцій Арсеньевіч. Плённай вам працы, здароўя і прыміце нашы віншаванні з днём нараджэння.
Гутарыў Андрэй БУРЭЦ